در سال های اخیر نفوذ بسته بندی ها به زندگی ما سرعت بالایی پیدا کرده است. درخواست برای کالاهای با کیفیت و زیبا، تخصصی شدن کالاها، افزایش ضریب ایمنی حمل و نقل و بسیاری از عوامل دیگر منجر به استفاده روز افزون از بسته بندی ها شده است. کارشناسان تاریخچه استفاده از بسته بندی ها را به زمان پیدایش انسان ها نسبت می دهند. احتمالا در آن دوره استفاده از سنگ و چوب برای بسته بندی کالاهای مختلف مرسوم بوده است. اما بسته بندی به معنای فناوری و علم بسته بندی تاریخچه ۲۰۰ ساله دارد. همچنین پیدایش پلاستیک ها در بسته بندی عمر ۱۵۰ ساله دارد.

در سال های اخیر و با توجه به افزایش حجم پسماندهای مربوط به بسته بندی ها، تحقیقات گسترده ای در حوزه مدیریت جمع آوری پسماندها و همچنین روش های بازیافت بسته بندی ها انجام شده است. هم اکنون به صورت متوسط ۳۴ درصد بسته بندی ها کاغذی، ۳۷ درصد پلاستیک های منعطف و سخت، ۱۴ درصد شیشه، ۱۳ درصد فلزات و ۲ درصد دیگر گروه های مواد اولیه هستند. سهم تقریبا برابر استفاده از پلاستیک و کاغذ در بسته بندی ها منجر شده است تا همیشه یک بحث بدون نتیجه در رابطه با اثبات برتری هر یک از گروه ها بر دیگری بین کارشناسان این حوزه شکل بگیرد. این مقاله مقایسه ای اجمالی بین این دو گروه از مواد اولیه مورد مصرف در صنایع بسته بندی کالاهای مختلف ارائه می کند. این مقاله در دو بخش، پارامترهای بازیافت پذیری، استفاده از مواد اولیه تجدید پذیر، آب و انرژی مورد مصرف در تولید، رد پای CO2 و میزان آلودگی ناشی از پسماند این بسته بندی ها را مورد بررسی قرار می دهد.

اگر بازیافت بسته بندی ها را در نظر بگیریم، که این روزها نقل محافل مختلف نیز هست، باید گفت برتری از آن کاغذ و کارتن است. چراکه فرایند بازیافت این بسته بندی ها ساده تر و به دلیل قدمت بالای استفاده از کاغذ، بازیافت آن ها فراگیر شده است. اما در مورد پلاستیک ها، بازیافت قدری پیچیده تر و کم تر تجربه شده است. تصاویر زیر نشان می دهند که برای مثال در کشورهای عضور اتحادیه اروپا به صورت متوسط ۴۰ درصد پلاستیک های بسته بندی بازیافت می شوند و این رقم برای بسته بندی های کاغذی ۸۳ درصد است.

بسته بندی پلاستیکی و کاغذی

بسته بندی پلاستیکی و کاغذی

اما بیایید به وضعیت مواد اولیه مورد مصرف در تولید این بسته بندی ها نگاهی بیاندازیم. ۴۰ درصد بسته بندی های کاغذی از منابع چوب های طبیعی، ۴۶ درصد از بسته بندی های بازیافت شده و ۱۴ درصد اجزای غیر کاغذی هستند. نکته مهم استفاده از درخت جنگل های مختلف در تولید کاغذ است. اتحادیه اروپا توانسته است در این زمینه با مدیریت بسیار خوب منابع تجدید پذیری را به منظور تهیه بسته بندی های کاغذی ایجاد کند. اما این نکته در مورد کشورهای در حال توسعه وضع بسیار بدی دارد و سرانه فضای سبز این کشورها دائما در حال کاهش است. اما در مورد پلاستیک ها وضعیت قدری متفاوت است. به دلیل در دسترس بودن منابع نفتی، مواد اولیه لازم برای تولید بسته بندی های پلاستیکی از منابع نفتی است. تنها چند سال است که استفاده از منابع زیستی و گیاهی برای تولید پلاستیک ها مرسوم شده است. احتمالا در آینده ای نزدیک از نظر مواد اولیه لازم برای تولید بسته بندی ها با تجاری سازی فرایندهای تولید پلاستیک ها از منابع زیستی، ورق به نفع پلاستیک ها برگردد.

بسته بندی پلاستیکی و کاغذی

در بخش بعدی این مقاله سایر پارامترهای موثر در تولید، استفاده، جمع آوری و بازیافت بسته بندی های کاغذی و پلاستیکی را بررسی کرده و یک ارزیابی از وضعیت هر دو بسته بندی ارائه خواهیم کرد.

در مقاله وضعیت هدررفت و اتلاف مواد غذایی در جهان در خصوص حجم اتلاف و هدر رفت کل غذای تولیدی در جهان صحبت کردیم. باید گفت وضعیت کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه در زمینه مقدار اتلاف یا هدر رفت و همچنین نوع آن بسیار متفاوت است. برای مثال در کشورهای توسعه یافته بیشترین میزان مربوط به هدر رفت مواد غذایی فرآوری شده و آماده مصرف است. اما در کشورهای در حال توسعه به دلیل ناکارآمدی و بهره وری کم در صنایع حمل و نقل و فرآوری مواد غذایی، بیشترین آمار مربوط به اتلاف مواد غذایی خام در مزارع، واحدهای فرآوری و توزیع مواد غذایی است. در این بخش بیشتر به بررسی وضعیت آمارهای اتلاف و هدر رفت مواد غذایی در ایران می پردازیم.

اتلاف مواد غذایی

باید در نظر داشت جمعیت ایران تقریبا یک درصد جمعیت جهان است، اما مصرف غذای ایرانیان ۳ درصد کل غذای تولیدی دنیا است. بر اساس آمارهای فائو حجم اتلاف غذای ایرانیان ۳۵ میلیون تن در سال است. این مقدار معادل سالیانه ۱۵ میلیارد دلار برآورد می شود. همچنین این حجم از ضایعات غذایی معادل اتلافات غذایی ۱۰ کشور اروپایی و ۷ برابر کشور فرانسه است.

بیشترین اتلافات غذایی ایرانی ها مربوط به گروه نان، میوه، سبزی و برنج است. در این زمینه می‌توان به ۳۰ درصد ضایعات در نان، ۲۵ تا ۳۰ درصد (و حتی تا ۵۰ درصد) ضایعات در میوه‌ها و سبزیجات، ۱۰ درصد ضایعات در برنج و ۲۵ درصد ضایعات در خرما  اشاره کرد. سهم ایران از کل غذایی که هر سال در جهان به هدر می‌رود ۷٫۲ درصد اعلام شده است.

اگر اتلافات غذایی در ایران رخ ندهد، بوسیله آن می توان ۸۰۰ میلیون نفر از جمع ۹۰۰ میلیون نفری گرسنگان جهان را سیر و تقریبا گرسنگی در جهان را ریشه کن کرد. کاهش میزان اتلاف و هدر رفت غذا نیازمند مشارکت بخش های گوناگون زنجیره تامین و توزیع مواد غذایی است. همچنین با کاهش اتلافات غذایی علاوه بر کاهش اثرات منفی حاصل از آن، مانند اتلاف منابع مالی و آلودگی های زیستی، می توان نیاز به افزایش تولید غذا را که نتیجه رشد جمعیت و افزایش تقاضا است، کاهش داد.

فارغ از نوع، اتلاف یا هدر رفت مواد غذایی در مراحل زیر رخ می دهد:

  • مرحله تولید، عمدتا به دلیل اثرات محیطی و ذخیره سازی نامناسب
  • مرحله برداشت، عمدتا به دلیل محدودیت های فنی
  • مرحله فرآوری صنعتی، شامل بسته بندی، انتقال و …
  • مرحله توزیع و فروش، عمدتا به دلیل عدم هماهنگی عرضه و تقاضا
  • مرحله مصرف، عمدتا به دلیل عدم تناسب اندازه جیره های غذایی با میزان مصرف، نگهداری غیر اصولی و …

در تمامی مراحلی که اتلاف یا هدر رفت مواد غذایی رخ می دهد به کمک بسته بندی ها می توان میزان اتلاف یا هدر رفت را کاهش داد. در حقیقت ۲۵ تا ۵۰ درصد اتلافات غذایی مربوط به بسته بندی و فرآوری غیر اصولی ( و یا عدم وجود بسته بندی و فرآوری) است.

اتلاف مواد غذایی

حفاظت از محصول، افزایش زمان ماندگاری و کنترل مصرف سه وظیفه اصلی بسته بندی ها است و به طور کلی منابع مورد مصرف برای کشت و تهیه، فرآوری و انتقال محصولات ده برابر سرمایه مورد نیاز برای بسته بندی آن ها است و همین نکته نقش بسته بندی در کاهش اتلافات و هدر رفت را پر رنگ تر می کند.

طراحی برای بازیافت ، راهکاری موثر برای غلبه بر پسماند پلاستیک های بسته بندی

در بخش های قبلی توضیحات مبسوطی در ارتباط با حجم پسماندهای پلاستیکی، ضرورت بازیافت و استفاده از آن ها و مهمتر، توجه به اقیانوس های پلاستیکی که ممکن است روزی همه انسان ها را غرق کنند، ارائه شد. همچنین برخی از مهمترین راهکارهای نهادهای موثر در دنیا، مانند اتحادیه اروپا، شرح داده شد. این بخش تلاش می کند گروه دیگری از راهکارهای موثر و عملیاتی را به منظور بازیافت موثر پلاستیک های بسته بندی برشمارد.

راهکاری موثر برای غلبه بر پسماند پلاستیک های بسته بندی

تا کنون روش های مختلفی برای بازیافت پلاستیک های مختلف توسعه داده شده اند و همچنین امروزه فناوری های به روز و کارآمد نیز برای ساخت تجهیزات بازیافت به کار می روند. اما باید در نظر داشت بازیافت موفق زمانی رخ می دهد که امکان بازیافت کالا در مرحله طراحی آن در نظر گرفته شود. امروزه طراحی برای بازیافت (Design for Recycling – D4R) یکی از مهمترین استراتژی های موثر و کارا در زمینه افزایش سهم بازیافت کالاهای مختلف است. در حوزه بازیافت پلاستیک های بسته بندی نیز این راهکار نفوذ زیادی کرده است.

اولین گام در بازیافت پلاستیک های بسته بندی، جداسازی اجزایی است که از پلیمرهای گوناگون تولید شده اند. این مرحله بسیار حساس و پیچیده است. همچنین تجهیزات مناسب برای این کار، برای مثال خطوط جداسازی بر اساس دانسیته و شیمی زنجیره پلیمری گران قیمت است. در مرحله دوم، تفکیک رنگ اجزا صورت می گیرد و تلاش می شود اجزایی یکنواخت تشکیل شوند. در مرحله نهایی بازیافت اجزای پلیمری به روش مکانیکی یا شیمیایی به مواد اولیه پلیمری مناسب برای کاربری های مشابه با کالای اولیه یا جدید، تبدیل می شوند. بنابراین اولین اصل در طراحی یک بسته بندی تلاش برای استفاده از یک نوع پلاستیک یا گروه های پلاستیکی سازگار است.

از جمله روش هایی که به کمک آن ها می توان بسته بندی های مناسب برای بازیافت و استفاده مجدد طراحی نمود، موارد زیر هستند:

استفاده از پلیمرهای سازگار در تولید اجزای بسته بندی ( برای مثال استفاده از پلی الفین ها، عدم لمینیت لایه های نامتجانس مانند PET/ PE، عدم لمینیت کاغذ با پلیمرها – هر چند بر اساس الزامات کالای بسته بندی شده در برخی موارد بسته بندی های چندلایه استفاده می شود. در حقیقت باید در محل لازم و به مقدار مورد نیاز از این فناوری استفاده شود.)

استفاده کمتر از مستربچ های رنگی

جایگزینی لیبل های لیزری با لیبل های کاغذی و چاپی ( استفاده از جوهرهای چاپ و لیبل که شامل کاغذ، جوهر و چسب است منجر به هتروژن شدن پلاستیک بسته بندی و افت خواص مکانیکی آن خواهد شد)

استفاده کمتر از چسب های پایه حلالی در فرایند لمینیشن

راهکاری موثر برای غلبه بر پسماند پلاستیک های بسته بندی

در حقیقت باید در نظر داشت تنها ۱۰ درصد از کل انرژی که در زنجیره تولید تا مصرف یک کالا صرف می شود، برای بسته بندی استفاده می شود و با تمام نگرانی های زیست محیطی در ارتباط با پلاستیک های بسته بندی، این بسته بندی ها هستند که تضمین می کنند یک کالا با حفظ کیفیت اولیه به دست کاربر برسد. در ارتباط با مواد غذایی بسته بندی مناسب می تواند میزان اتلاف و هدر رفت را کاهش دهد. استفاده صحیح از پلاستیک های بسته بندی و طراحی آن ها برای بازیافت و استفاده مجدد، می تواند راهکار مناسبی در خصوص استفاده بهینه از مواد اولیه و کاهش آسیب به محیط زیست باشد.